logo box 450x250 historie dba67b

1. Aanleg Julianakanaal

Inleiding
In deel 18 van de serie “van vreuger tot noe”beschreven we reeds het met de aanleg van het Julianakanaal verdwenen Elsloo, de ”Auwe Berg” waar de mensen het vroeger steeds over hadden. Zelf heb ik nog die gesprekken gehoord en vroeg me steeds af hoe dat allemaal uitgezien moest hebben.Als ik hun hoorde vertellen, vond ik het altijd jammer dat ik zelf nooit die “Auwe Berg” gekend had. Mijn grootvader (Severien Pijpers) vertelde altijd, dat er geen mooier gezicht bestond, dan het gezicht op Elsloo wanneer men vanuit Geulle aan de Maas, door de beemden naar Elsloo toe liep. Ook konden Gerrit Janssen (de postbode) samen met mijn Heeroom Pierre Peters nooit genoeg krijgen van het ophalen van herinneringen over de “Auwe Berg” en zijn bewoners. Ze hadden nog samen in de klas gezeten op de “auw schwal”. Ze vertelden dan over het gooien van stenen op de daken van de huizen beneden de berg en de straf die ze kregen als ze in de Maas gezwommen hadden. Daar kwamen hun moeders achter omdat ze de voeten zuiver hadden. En meer van dat soort verhalen. Dat waren mijn eerste ervaringen met de historie van Elsloo.

Onger op de baendj. De beemden onder Elsloo vanaf de dijk bij Boorsem, nog steeds bijzonder mooi


Inmiddels is de tijd zover voortgeschreden dat er nog maar zeer weinig mensen in Elsloo zijn die de aanleg zelf en het dorp van voor de aanleg zich nog goed kunnen herinneren. Van de andere kant merken wij een toenemende belangstelling bij degenen die hier helemaal niets meer van weten. Wisten hun ouders er nog van, de huidige generatie van rond de 60 wil weten waar hun grootouders “in de knaal” woonden. Door de lokale gidsen wordt bij de oude kerk ook steevast het verhaal verteld dat de kerk nu aan de buitenkant van het dorp ligt, maar er eens midden in heeft gelegen. De verbaasde toehoorders kunnen zich dat niet voorstellen. Het blijkt voor velen toch moeilijk te zijn om staande bij de kerk en kanaal zich een beeld te vormen waar precies het afgebroken gedeelte van de oude kern heeft gelegen.

Reeds in 1996 onderkenden dit overigens ook al de locale onderzoekers Harry Rouvroye en Louis Schreurs dit en schreven er het boek “Aanleg Julianakanaal 1935 “ Elsloo, Stein, Urmond (ISBN 90-70692-26-0) over. Echter dit boek is al lang uitverkocht en voor velen is de informatie niet meer bereikbaar.
Wel kan men in het Streekmuseum de Schippersbeurs te Elsloo nog terecht. Hier worden een uitgebreide collectie foto’s e.a. met uitgebreide toelichting tentoongesteld.

Streekmuseum "Schippersbeurs" Elsloo (Lb)
Op de Berg 4 - 6, 6181 GT Elsloo (Lb), telefoon 046 4376052
e-mail: Dit emailadres is beveiligd tegen spambots, u heeft javascript nodig om het te kunnen bekijken
www.streekmuseumelsloo.nl

Om toch aan de vraag naar meer info over de oude Berg en aanleg van het kanaal te voldoen, hebben we besloten aan de historische reeks van Vreuger tot Noe extra afleveringen m.b.t. het kanaal toe te voegen . Maar niet het technisch verhaal, maar het verhaal van de huizen en de mensen.

Waar een half dorp voor moest wijken (artikel trouw 2008)
De dijk bij Stein is in zijn ruim zeventigjarig bestaan een paar keer verhoogd. Daar werd bij de bouw al op gerekend.
Het Julianakanaal loopt bij Stein over een lengte van zeven kilometer boven het 'zakkingsgebied' van Staatsmijn Maurits, waarschuwt het 'Gedenkboek' dat in 1934 werd uitgegeven ter gelegenheid van de opening van het Julianakanaal. Mijngangen zullen door de druk van het water zeker inzakken, was de voorspelling. 'Het gewicht der bruggen' werd daarom 'zoo gering mogelijk gehouden'. De dijken zullen, zo werd verzekerd, 'in gelijke mate als de verzakkingen diep gaan, worden verhoogd'.
Dat is ook gebeurd, vertelt Henry Rouvroye. Hij is verbonden aan het streekmuseum in Elsloo en schreef het boek 'Aanleg Julianakanaal 1935'. ,,In de jaren veertig, tijdens de oorlog en daarna, zijn de dijken bij Stein en Elsloo aan twee kanten opgehoogd vanwege mijnverzakkingen. Op dezelfde plaats waar nu het lek is ontstaan.'' Maar met de mijngangen heeft het huidige lek niets te maken, weet hij zeker. ,,Staatsmijn Maurits is in de jaren zestig gesloten en de nazakking kan twintig jaar duren. Dan zou dit dus al veel eerder zijn gebeurd. Toen de mijnen nog in bedrijf waren, zag je vaak scheuren of bulten in de straat of in het veld. Dat is al járen niet meer voorgekomen. Er zit nu rust in de grond.''

Rond 1900 ontstaat in Limburg een nijpende behoefte aan een bruikbare waterweg. De kolenindustrie is in opkomst en Nederlandse en Belgische ingenieurs overleggen hoe ze de Maas bevaarbaar kunnen maken. Maar dat initiatief strandt. De Belgen, schrijft het 'Gedenkboek', willen de rivier op sommige plekken niet dieper maken dan 2,60 meter. Zo kunnen grote schepen alleen via de haven van Antwerpen naar Luik varen en wordt de grote concurrent, Rotterdam, uitgeschakeld. Over dit idee is Nederland uiteraard weinig enthousiast. In 1912 ligt er een plan om de Maas aan te passen, maar België en Nederland hebben genoeg van de samenwerking. Ze willen elk een eigen kanaal, langs weerskanten van de Maas. De Belgen graven hun Albertkanaal, in Nederland beginnen in 1925 de werkzaamheden voor het Julianakanaal. ,,Ze werkten van twee kanten, vanuit Maastricht en vanuit Maasbracht. Rouvroye: ,,Hier bij Elsloo en Stein kwamen ze bij elkaar. Op dit punt moesten ze zich door een hoogte heengraven. Bovenop lag het dorp Elsloo.''
De school, het gemeentehuis en 43 huizen moeten wijken. De kerk staat nu vlakbij het kanaal. ,,De mensen kregen aardig geld voor hun stulpjes. Daar hebben ze nieuwe huizen van gebouwd. Het dorp is er eigenlijk heel mooi van geworden. Niemand is er verdrietig over, hooguit wat melancholiek.'' Het kanaal werd 35 kilometer lang, en kostte een miljoen gulden per kilometer. "Destijds best een goede prijs"

De huidige oude kern. Een gelijke hoeveelheid huizen verdween bij de aanleg van het Julianakanaal. In rood de afgravingslijn.


De werkzaamheden.
De werkzaamheden voor de aanleg van het Julianakanaal begonnen in de herfst van 1925. Meerdere grote aannemers werkten aan dit project. Het kanaal dat loopt van Masstricht naar Maasbracht heeft een lengte van 35 kilometer, de aanleg heeft ongeveer 35 miljoen guldens gekost. Er werd van twee kanten gewerkt: vanaf Maastricht in noordelijke richting, vanaf Maasbracht in zuidelijke richting. De twee grootste aannemers waren van Hattem en Blankevoort en Den Breejen en van de Boout. Rijkswaterstaat besteedde steeds stukken van meerdere kilometers lengte aan. Uiteindelijk belandde men in Elsloo-Stein waar de Scharberg moest worden afgegraven. Dit was een tamelijk riskant karwei waarbij men steeds rekening moest houden met wateroverlast door de aanwezige wateraders. De werkzaamheden begonnen in September 1929. Probleem was hier dat men 43 woningen, het gemeentehuis en de school moest slopen. Men ging dan ook uit van een geleidelijke sloop. In totaal moesten ruim 3 miljoen kubieke meter grond worden verzet. De ene helft werd naar de zuidelijke dijken richtring Maastricht vervoerd, de andere helft naar de dijken in noordelijke richting. In 1932 werd het deel Maastricht –Elsloo gevuld met water. Het gedeelte Born-Maasbracht werd in 1933 gevuld. In Mei 1934 werd dit deel geopend. Einde 1934 werd ook het deel Elsloo-Born met water gevuld. En op 16 September 1935 werd het gehele kanaal geopend. (tekst H. Rouvroye).

De Berg
Op de Berg en Onder de Berg waren een belangrijk deel van het oude Elsloo. Onder de Berg was een latere aanduiding voor de huizen die lagen vanaf het huidige kasteel tot aan de Maas. Op de Berg was de aanduiding voor de (verdwenen) huizen vanaf de Schippersbeurs tot achter de St. Augustinuskerk. Blijkbaar bestond hier nog een buurtschap met de naam Achterberg en zijn we vermeldingen van huizen tegengekomen die “In de Berg” lagen. Aan het eind van de bebouwing van “Op de Berg” begonnen de verbindingswegen naar Stein en Meers (zie Jodenstraat) en de diverse voetpaden door het Elserveld. Onder de Berg verdween geheel en Op de Berg voor het grootste deel door de aanleg van het Julianakanaal. De oude Berg was een vrij dicht bebouwd gebied, waarvan in het verleden veel bewoners op een of andere manier betrokken waren bij de scheepvaart of visserij op de Maas.


Kaart van de oude kern 1925.
De gele lijn is het midden van het kanaal. De rode aaneengesloten lijnen zijn de begrenzing van het afgegraven gebied. Op de plaats van de cirkel ligt nu de brug.
De oude Berg in 1925.
De onderste weg op de kaart was ten tijde van de vervaardiging van deze kaart al verdwenen (was overgenomen van oude kaarten) Bij de afbraak restte nog maar een klein restant links naast het woordje Elsloo. Hier stond ook de waterpomp voor dit deel van het dorp.
De naam “Berg” is een afkorting van de naam “Huysberg”. Het “Huys” was het oude kasteel in de Maas. Huysberg betekend hier dus eigenlijk de helling van of bij het kasteel. Gezien de ligging ten opzichte van het oude kasteel in de Maas een voor de hand liggende benaming.


Voetpaden en stegen
Op en rond de Huysberg bevonden zich verder diverse stegen en voetpaden voor die de straten onderling verbonden. Zo was er voor de aanleg van het kanaal op de Berg nog een klein op de helling doodlopend wegrestant over bij de waterpomp.
Dit was een restant van de Huisbergsteeg en in het verlengde ervan het Huysberg-voetpad. Hoewel die tot de aanleg van het kanaal al afgespoeld waren, komen ze toch nog op de laatste kadasterkaarten van dit gebied voor. Oorspronkelijk was dit voetpad de hoofdstraat, “de Straet” in het aller oudste Elsloo en lagen er huizen langs. (zie vvtn deel 19) Maar deze weg verviel tot steeg en voetpad. Dit heeft alles te maken met het oprukken van de Maas, waarbij de verder van de Maasdalrand afgelegen straten de functies van de afgespoelde wegen overnamen. Verder bestond er een Bergvoetpad , dit had de bijnaam de “Strontgats” Dit voetpad begon in het beschreven doodlopende stukje weg en daalde de Berg af naar de weg die naar het veer en naar de Maas ging. De huidige verbinding, de trappen tussen Op de berg en de Maasberg, is de opvolger hiervan.

Het afgebroken gedeelte. Het gebouw rechtsonder is de nog bestaande oude pastorie bij de oude St Augustinuskerk.

De huidige situatie De oude pastorie in gearceerde circel).


 


 

Links:

 

 


kes tukker
De oude school
Dag mijnheer/mevrouw,
ik ben op zoek naar informatie over de oude school, de school dus van voor het kanaal. Hij lag Op de Berg, maar waar? Zijn er foto's van?
Mijn interesse betreft mijn al in de jaren zestig overleden oudtante, Aleida Mathilda Anna van der Maas. Zij heft hier in het begin van de vorige eeuw lesgegeven -ik vermoed van 1907-1920. Zij was bevriend met mevrouw Van der Meij van de Snijdersberg, met wie zij elk jaar Sint (mevr. van der Meij) en Piet (Leida van der Maas) speelde. Ik wil graag weten of er bij u foto's of andere informatie over haar en de school bekend is. Alles over haar is welkom omdat ik een boek over haar en haar latere man aan het schrijven ben. Met veel dank, Kees Tukker

Laat reactieformulier zien